Συνεχίζονται οι "αψιμαχίες" για την καταγωγή του Καραγκιόζη. «Τούρκος»… με ελληνική ψυχή

Η γέννησή του χάνεται στα βάθη των αιώνων, με αρκετές εκδοχές να έχουν διατυπωθεί πάνω σε αυτό το θέμα. Τούρκος ή Έλληνας; Το ερώτημα αυτό ακολουθεί χρόνια τώρα τον γνωστό σε όλους μας Καραγκιόζη και το φίλο του, Χατζηαβάτη. Και μπορεί η UNESCO να απεφάνθη επί του θέματος και να βάφτισε τους δύο ήρωες Τούρκους, με κύριο σύμμαχο την απουσία των ελληνικών επιχειρημάτων επί του θέματος, ωστόσο ο Έλληνας θα συνεχίσει να γελά, να μοιράζεται, να προβληματίζεται και να μαθαίνει την ιστορία του, μέσα από τα κωμικοτραγικά παθήματα των πιο διάσημων φιγούρων του θεάτρου σκιών. Σε πείσμα ίσως της τραγικής αδιαφορίας που δείχνει η επίσημη πολιτεία για την πολιτιστική κληρονομιά μας, την ίδια μας την ταυτότητα δηλαδή.

Μία από τις πλέον χαρακτηριστικές φιγούρες της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς δεν ανήκει πλέον στην Ελλάδα, σύμφωνα με την UNESCO.Ο εκπαιδευτικός, επιστημονικός και πολιτιστικός οργανισμός των Ηνωμένων Εθνών έκρινε ότι τόσο ο Καραγκιόζης όσο και ο φίλος του, ο Χατζηαβάτης, είναι Τούρκοι, ενώ έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον το πώς φτάσαμε σε αυτήν την απίστευτη απόφαση!

Ουσιαστικά η UNESCO ήρθε τώρα να επικυρώσει παλαιότερη απόφαση μίας υποεπιτροπής της, στην οποία μετείχαν οι εξής χώρες: Τουρκία(!), Εσθονία, Μεξικό, Β. Κορέα, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Κένυα. Η υποεπιτροπή είχε κάνει δεκτή μία εισήγηση του υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, η οποία έλεγε ότι τόσο ο Καραγκιόζης όσο και ο Χατζηαβάτης είναι Τούρκοι.

Πλήθος ερωτημάτων προκαλεί η στάση της Ελλάδα όλο αυτόν τον καιρό, καθώς, όπως φαίνεται, δεν υπήρξε καμία επίσημη αντίδραση το διάστημα που βρίσκονταν σε εξέλιξη οι μεθοδεύσεις από πλευράς Τουρκίας.

Ο υπουργός Πολιτισμού, Παύλος Γερουλάνος, ζήτησε ενημέρωση για το θέμα, ενώ σχετικά ερωτήθηκε και ο πρωθυπουργός στο περιθώριο του Συμποσίου της Σύμης, για να δώσει την απάντηση: «Ας έχουν οι Τούρκοι το δικό τους Καραγκιόζη και εμείς το δικό μας».

«Το θέατρο σκιών αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του πολιτισμού μας», δήλωσε ο εκπρόσωπος του υπουργείου Εξωτερικών, Γρηγόρης Δελαβέκουρας, και πρόσθεσε ότι οι τελικές αποφάσεις για το θέμα θα ληφθούν τον Οκτώβριο σε ειδική συνεδρίαση της UNESCO στην Κένυα.

Η ιστορία του Μαυρομάτη

Είναι αλήθεια ότι η ιστορία του αγαπημένου μας Καραγκιόζη δεν είναι απόλυτα εξακριβωμένη. Η πιο διαδεδομένη προφορική παράδοση αναφέρεται στο θρύλο του Καραγκιόζη και του Χατζηαβάτη, ο οποίος είχε αναλάβει να χτίσει το σαράι του πασά, και ζούσαν στην Προύσα.

Υπάρχει όμως και ακόμα ένας θρύλος για τον Καραγκιόζη, που αναφέρεται στην ιστορία ενός Έλληνα από την Ύδρα, του Γ. Μαυρομάτη, και τοποθετείται χρονολογικά περίπου το 18ο αιώνα. Ο Μαυρομάτης λέγεται ότι ήλθε στην Τουρκία από την Κίνα με το θέατρο σκιών του. Αποφασίζοντας να εγκατασταθεί πλέον μόνιμα στην Πόλη, προσάρμοσε τόσο τη ζωή του, όσο και το θέατρό του στα ήθη των Τούρκων. Έτσι, ονόμασε τον πρωταγωνιστή του Καραγκιόζ, προέκταση στα ελληνικά Καραγκιόζης, που στα τούρκικα σημαίνει μαυρομάτης. Ο Μαυρομάτης πέθανε στην Τουρκία και πληροφορίες αναφέρουν ότι είχε βοηθό του τον Γιάννη Μπράχαλη, τον πρώτο καλλιτέχνη του είδους που έφερε τον Καραγκιόζη στην Ελλάδα.

Οι πρώτες ιστορικά βεβαιωμένες πληροφορίες για το θέατρο του Καραγκιόζη εντοπίζονται στα μέσα του 17ου αιώνα και μας τον παρουσιάζουν να εκφράζει εικόνες από τη ζωή των Τούρκων.

Κάποιοι υποστήριξαν ότι ο Καραγκιόζης ήταν τουρκικό θέατρο, όμως πολλοί επιμένουν ότι η εντύπωση αυτή δημιουργήθηκε γιατί μετά την εμφάνιση του Καραγκιόζη η τουρκική κυριαρχία απλώθηκε σε όλες τις χώρες της βυζαντινής αυτοκρατορίας και επόμενο ήταν το θέατρο σκιών να πάρει μορφή και έκφραση σύμφωνα με τις νέες κοινωνικές συνθήκες, δηλαδή, οθωμανική.

Ήταν, επομένως, λογικό οι επόμενοι τέσσερις σχεδόν αιώνες της τουρκοκρατίας να έχουν ως αποτέλεσμα να ξεχαστεί τόσο πολύ η ελληνικότητά του, ώστε οι περισσότεροι ερευνητές να χαρακτηρίζουν τον Καραγκιόζη σαν τουρκικό θέατρο σκιών. Παρουσίαζε την τουρκική ζωή ο Καραγκιόζης, επειδή μέσα στην τουρκοκρατία διαμορφώθηκε και προς τους Τούρκους κυρίως απευθυνόταν. Ήταν ανάγκη, επομένως, να καλυφθεί με τουρκικό όνομα ο κεντρικός του ήρωας, γιατί διαφορετικά ήταν αδύνατον να ελέγχει τα φαινόμενα και τους τύπους της τουρκικής κοινωνικής ζωής.

Γ.Μ.